موقعیت جغرافیایی و ویژگی های طبیعی
شهرستان مشهد با وسعتی در حدود 10450 متر و با ارتفاع 980 متر از سطح دریاهای آزاد ، در بخش شمال شرقی ایران واقع شده و از شمال به کلات از شرق به شهرستان های سرخس و تربت جام ، از جنوب و جنوب غربی به شهرستان های فریمان و تربت حیدریه و ... از غرب به نیشابور و چناران و از شمال غربی به درگز محدود می گردد. این شهرستان دارای آب و هوای معتدل و متغیر است . در این ناحیه رشته کوه های رفیع هزار مسجد و بینالود با قلل مرتفع قرار گرفته اند و به این ناحیه چهره ای کوهستانی و نیمه کوهستانی بخشیده اند . مساحت جاده ای شهرستان مشهد تا تهران 892 کیلومتر می باشد.
پیشینه ی تاریخی
اگر چه پیشینه این ناحیه بنا بر تحقیقات و بررسی های باستان شناسی به حدود هشتصد هزار سال می رسد، اما شهر مشهد تکامل یافته روستائی کوچک به نام سناباد از مضافات نوغان بوده است که در آغاز سده سوم هجری پس از شهادت حضرت رضا (ع) و بعد از خاک سپاری آن امام همام در کاخ حمید بن قحطبه در سال 203 هجری به تدریج به صورت شهرکی مذهبی درآمد . در قرون و سده های پس از آن نیز فراز و نشیب ها و رویدادهائی بر این منطقه حادث گردید که به دلیل امن بودن مشهد الرضا(ع) مأمن و پناهگاه مهاجران ، ارادتمندان امام رضا (ع) و ... به شمار می آمد.
مجموعه ي معماری آرامگاهی حرم حضرت رضا (ع)
مجموعه با شکوه حرم مطهر رضوی ، شامل صحن ، ایوان ها ، رواق ، موزه غنی و کتابخانه مرکزی آستان قدس است. این مجموعه معماری مشتمل بر چهار ایوان مرتفع به نامهای ایوان عباسی ، ایوان طلا ، شرقی یا نقاره خانه و ایوان غربی و پنج صحن انقلاب ، آزادی ، امام خمینی (ره) ، جمهوری اسلامی و قدس می باشد . کاشی کاری زیبای دوره سلجوقی مزین به آیات کریمه و احادیث شریف جلوه خاصی به مجموعه بخشیده و تمامی قسمت فوقانی دیوارها و سقف زیر گنبد با مقرنس های آینه کاری شده تزیین گردیده است. از دیگر آثار با شکوه داخلی حرم می توان به سه محراب زیبا مربوط به قرن 7 هجری و ضریح طلا پوش بر روی مضجع امام رضا (ع) اشاره نمود . همچنین این مجموعه معماری دارای 24 رواق است که رواق های دارالحفاظ، دارالسیاره، دارالسعاده، دارالذکر، دارالسرور و دارالعزه از آن جمله اند . حرم مطهر رضوی یکی از جامع ترین و زیباترین ابنیه معماری جهان اسلام و دایره المعارف کاملی از هنر معماری ، کاشی کاری ، آینه کاری ، مقرنس و گچ بری دوره های مختلف اسلامی می باشد.
آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی
به استناد تذکره ها و نسخ تاریخی منصور بن حسن ملقب به ابوالقاسم فردوسی در سال 329 هـ . ق در پاژ به دنیا آمد. وی از نجیب زادگان و دهاتیان توس بود که شاهنامه را در شصت هزار بیت با مزمون داستانهای اسطوره ای و ملی ایرانیان به نظم درآورد. وی سالهای پایانی عمرش را در بینوایی به سر برد و سرانجام در سال 411 و بنا به قولی در سال 416 هـ . ق در توس دیده از جهان فرو بست.
بنای فعلی آرامگاه وی پس از یک سلسله تحولات معماری با زیربنای 945 مترمربع در سال 1345 ساخته شد . در ساختمان این بنای آرامگاهی از شیوه ی معماری هخامنشی و تزئینات آن دروان در نما و تزئینات دوران اسلامی در داخل بنا استفاده شده است.
آرامگاه نادرشاه افشار
نادر شاه افشار موسس سلسله افشاریان در زمان خود با رشادت ایران را از انحطاط صفویان و تسلط افاغنه نجات بخشید اما به دلیل تغییر رفتار در اواخر عمر، به سال 1160 ق به دست سردارانش به قتل رسید. بنای کنونی آرامگاه وی در سال 1340 هـ . ش با طرح و نقشه مهندس هوشنگ سیحون به اتمام رسید . این بنا مشتمل بر اتاق آرامگاه ، تالارهای موزه، ایوان ها ، راهروها ، تالار پذیرایی ، باغ ، محوطه ای زیبا و آب نمائی چشم نواز است . مجسمه مفرغی نادر سوار بر اسب از آثار هنری استاد ابوالحسن صدیقی بوده که ریخته گری آن در ایتالیا به انجام رسیده است.
مسجد جامع گوهرشاد
این بنا عظیم ترین مسجد چهار ایوانی ایران است که در سال 821 هـ . ق به دستور گوهرشاد آغا همسر شاهرخ تیموری و با عماری استاد قوام الدین شیرازی در مجموعه حرم مطهر ساخته شده است . این مسجد با 9410 متر مربع وسعت دارای چهار ایوان به نامهای مقصوره ، دارالسیاره حاجی حسن ، آب و هفت شبستان می باشد . بزرگترین ایوان مسجد ، مقصوره آن است که با مقرنس کاری کتیبه ثلث به خط بایسنغر میرزا و کاشی کاری بسیار زیبایی مزمن شده است . از دیگر جلوه های هنری جامع گوهرشاد منبر صاحب الزمان می باشد.
مدرسه پریزاد
این مدرسه به پریزاد خانم ندیمه گوهرشاد منسوب است به سال 823 هـ . ق در جوار مسجد گوهرشاد بنا شده است . پریزاد مدرسه ای کوچک و 4 ایوانی مشتمل بر غرفه ها و حجرات می باشد و تزیینات آن شامل آجرکاری سر در ایوان ها و کاشی کاری با نقوش اسلیمی بر سر در غرفه های همکف مدرسه است.
روستای کوهپایه ای کنگ
روستای کنگ در دامنه کوه های بینالود و در قسمت جنوبی این رشته کوه به فاصله 22 کیلومتری شمال غربی واقع شده است . کنگ با داشتن چشم اندازهای کوهستانی، چشمه سارها و اشجار گوناگون بر دامنه کوهپایه هایی زیبا، همواره مورد توجه کوهنوردان بوده است.
جاغرق
روستایی ییلاقی جاغرق در 21 کیلومتری شمال غربی مشهد و در فاصله ی 7 کیلومتری جنوب غربی طرقبه واقع شده است . جاغرق دارای آب و هوای معتدل کوهستانی، باغ های میوه و دره های سرسبز و پرآب می باشد . این ناحیه اقامتگاههای موقت و رستوران هایی برای استراحت و تفریح گردشگران دارد.
مقبره امیر غیاث الدین ملکشاه (مسجد 72 تن)
این اثر تاریخی که در بازار بزرگ واقع شده از بناهای قرن 9 هـ . ق است و مشتمل بر فضای چهارطاقی، گنبد دوپوش، دو مناره و یک ایوان می باشد . بنای کنونی ابتدا مقبره ای بوده که امیر غیاث الدین بین سال های 807 تا 817 هـ . ق برای خود بنا کرده و در دوره های بعد به مسجد تبدیل شده است . در حال حاضر این بنا به مسجد 72 تن معروف است
زعفران (طلای سرخ)
زعفران یکی از محصولات بسیار ارزشمند کشاورزی است که درآمد خالص سالیانه ی حاصل از آن زیاد و نیاز آن به آب کم است . کشت این محصول از نظر اقتصادی در نواحی جنوبی استان که با کمبود آب روبرویند کاملاً به صرفه است . زعفران پس از یک بازگشت به مدت 7 تا 10 سال قابل بهره برداری است . استان خراسان رضوی با تولید حدود 172 تن زعفران و سهم 5/75 درصدی از تولید این محصول ، مقام اول را در کشور داراست . از این رو زعفران بعنوان یکی دیگر از سوغات های خراسان رضوی همیشه مورد توجه زائرین و گردشگران بوده است.
عطریات
دکانهای عطر فروشی در همه خیابانهای اطراف حرم پراکنده ند . اما بیشتر آنان در بزرگترین بازار منطقه موسوم به بازار رضا متمرکزند. از آنجا که زائرین بنا بر آن حدیث نبوی می کوشند تا به بوی خوش معطر شوند و آنگاه به دیدار حضرت نائل گردند . بازار عطاران گرم است و بوی خوش و شمیم نیکو در سراسر بازار پیچیده است . عمده عطرها فله هستند و بنا به خواست مشتری در شیشه هایی در اندازه های گوناگون به فروش می رسند . عطرهای شب بو، رز، گل محمدی ، گل یخ ، گل های یاس از آن جمله اند که در سالیان اخیر عطرهای خارجی نیز به آنها افزوده شده است . این عطرها عمدتاً از کشورهای پاکستان و چین وارد می شوند.
سنگ نگاره شترسنگ
سنگ نگاره شترسنگ بر کنار جاده مشهد – شاندیز و در نزدیکی روستای درخت بید واقع شده و نقش های آن بر سنگ های بزرگی موسوم به شترسنگ دیده می شود . بر روی این اثر، نقوشی از قبیل شتر، بزکوهی، گاومیش و انسان های شکارگر نقاشي شده که می توان قدمت آنها را به دوران نوسنگی نسبت داد.
وجود این اثر نشان از زیستگاه های انسانی و حیوانی دوران پیش از تاریخ در دشت توس می باشد.
بنای هارونیه
این بنای تاریخی در حدود 600 متری آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی واقع شده است و احتمالاً خانقاه یا مقبره ای است که در سده هشتم هجری بر روی بناهای کهن شهر تابران بنیاد گردیده است . در کنار این بنا سنگ سیاهی به عنوان یادبود امام محمد غزالی از عرفای سده پنجم و ششم هجری دیده می شود.
مصلای پایین خیابان
این بنا در بخش شرقی شهر مشهد در حاشیه بلوار مصلی واقع شده و تاریخ بنیان آن 1087 هـ . ق است . ساختمان این بنا از یک ایوان بلند، دو رواق در طرفین آن و یک گنبد آجری تشکیل شده و دارای کاشی کاری های معرق و مقرنس های گچی زیبایی است . این بنای تاریخی در آینده نزدیک به مجموعه ای فرهنگی – تاریخی تغییر کاربری خواهد داد.
رودخانه و سدکارده
این رودخانه و سد در فاصله 44 کیلومتری مشهد قرار دارد و در اطراف خود مناظر شگفت انگیز و بدیعی خلق کرده است . گنجایش دریاچه پشت سد کارده حدوداً 5/31 میلیون متر مکعب است که بخشی از آب منطقه را تأمین می کند.
باغ وحش وکیل آباد
در جنوب غربی مشهد و هم جوار با پارک جنگلی وکیل آباد ، باغ وحش وکیل آباد ، تنها باغ وحش مشهد و استان خراسان رضوی قرار دارد . این باغ وحش دارای حیوانات گوشتخوار ، علف خوار ، آبزی ، خزنده و پرندگان مختلف است.
کوهستان پارک شادی
این پارک در دامنه تپه های شمال و غرب باغ وکیل آباد واقع شده و در حدود 18 هکتار وسعت دارد . این پارک کوهستانی دارای امکانات تفریحی ، شهربازی ، اورژانس ، بانک ، فوریت های پلیسی ، غرفه های فروش مواد خوراکی و پارکینگ می باشد.
شهر تاریخی توس
توس در قدیم به منطقه ای با وسعتی در حدود 20000 کیلومتر مربع واقع در دو رشته کوه بینالود در جنوب و هزار مسجد در شمال اطلاق می شده است این ولایت مشتمل بر چهار شهر تابران، نوغان، رادکان و تروغید بوده و تابران اکنون به توس مشهور است که در قرن چهارم هـ . ق بزرگترین شهر منطقه محسوب می شد . آن چه از توس قدیم بر جا مانده شامل باروی شهر ، ارگ توس و بنای مشهور گنبد هارونیه و مسجد – مدرسه قرن 5 هجری ، آرامگاه منسوب به امام محمد غزالی و باغ و بنای نوساز آرامگاه فردوسی است
مقبره پیرپالان دوز
این مقبره متعلق به محمد عارف عباسی از عرفای بزرگ قرن دهم هـ . ق است و در شمال شرقی مجموعه حرم مطهر رضوی در ابتدای خروجی زیرگذر خیابان نواب صثفوی قرار دارد . بنای مزبور چهار ضلعی بوده و دارای گنبدی پیازی شکل و ایوان آجری زیبایی است . در داخل بقعه و برنمای سقف ها بقایای نقاشی هایی از دوران صفویه وجود دارد . این بنا با کاشی های ساده فیروزه ای تزیین شده و تاریخ بنیان آن به سال 985 هـ . ق باز می گردد. اخیراً رواق ها و ایوان ورودی و صحن نیز به این آرامگاه افزوده شده است.
رباط طرق
این رباط دو ایوانی در ابتدای جاده مشهد - نیشابور قرار دارد و شامل دو کاروانسرا متعلق به عهده صفویه و قاجاریه می باشد . اهمیت این رباط از آن جهت است که عموماً به عنوان آخرین منزل شهر مشهد پس از تپه سلام و محل وداع یا استقبال از مسافران محسوب می شده است.
چهار طاقی بازه هور
این بنای سنگی متعلق به دوره ساسانی در فاصله تقریبی 80 کیلومتری جنوب شهر مشهد و در مجاورت روستای رباط سفید در جاده قدیم مشهد – تربت حیدریه واقع شده است . بنای بازه هور دارای سه ورودی و یک گنبد مرتفع است که گویا بخشی باقیمانده از یک مجموعه معماری بوده است . اخیراً یکی از پژوهشگران ایرانی نظریه وجود خاصیت نجومی این بنا را با دلایل مستند مطرح نموده است.
شاندیز
این مکان یکی از نواحی ییلاقی مشهد است که در بخش طرقبه و در فاصله 30 کیلومتری غرب مشهد در مسیر جاده مشهد به ابرده و زشک واقع شده است. چشمه سارها و باغ های فراوان ، فضای سرسبز و رودخانه، چشم اندازی بدیع به این منطقه بخشیده است.
این ناحیه یکی از نواحی عمده تولیدات صنایع دستی و بومی نظیر پوشاک چرمی و پوستی، اشیاء چوبی و انواع بافته های گیاهی می باشد.
زشک
روستای زشک در امتداد جنوب شرقی رشته کوه بینالود و در سرچشمه دره شاندیز و در محور گردشگری این مکان قرار دارد و به لحاظ طبیعی یکی از مصفاترین مناطق ییلاقی اطراف مشهد است.
عنبران
روستای عنبران در 26 کیلومتری مشهد و به فاصله یک کیلومتری طرقبه واقع شده است . مناظر و چشم اندازهای زیبا با گیاهان خودروی خوش بو باعث شده این روستای ییلاقی را عنبران بنامند . این مکان دارای کافه ها و رستوران های متعدد و اقامتگاههای مناسب برای گردشگران می باشد.
کتیبه خان تاشی
در 35 کیلومتری جاده مشهد به سوی کلات پس از طی ده کیلومتر در امتداد روستا و دره کارده ، سنگ نوشته ای موسوم به خان تاشی قرار دارد که نام آن واژه ای ترکی به معنای سنگ خان و دارای ده سطر به طول یک متر است . مضمون این کتیبه اشاره به عزیمت شیبک خان ازبک در سال 916 هـ . ق به حدود توس دارد
گنبد سبز
بنای تاریخی گنبد سبز در خیابان آخوند خراسانی و در میان میدانی به همین نام واقع شده است.
وجه تسمیه بنا، گنبد مزین به کاشی کاری فیروزه ای متمایل به سبز آن می باشد . طرح معماری گنبد سبز هشت ضلعی و دارای چهار ایوان است.
علاوه بر این ایوان ها ، طاق نماهای کاشی کاری زیبای آن به بقعه جلوه ای خاص بخشیده است . احتمالاً گنبد سبز مدفن شیخ محمد مومن می باشد که در سال 1036 ق بنیان و در سالهای 1055 و 1058 ق تکمیل و تزیین شده است.
هنرهای سنتی و صنایع دستی
در شهرستان مشهد صنایع دستی متنوعی تولید می شود که اهم آنها عبارتند از : فرش های دست باف، گلیم و جاجیم های الوان ، پارچه های الوان ، پارچه های متنوع ، سنگ تراشی و قلم زنی روی سنگ ، ساخت ظروف از سنگ هر کاره، پاپیه ماشه قلم زنی روی فلزات ، پخت انواع کاشی هفت رنگ و معرق ، معرق روی چوب ، پیله کشی ابریشم، فیروزه تراشی ، عقیق سازی ، ساخت جواهرآلات و زینت آلات زنانه ، ابریشم بافی ، نقاشی روی چرم ، سفال و سرامیک سازی ، تراش روی شیشه ، مینا کاری ، منبت کاری روی چوب ، مشبک کاری روی چوب ، سوزن دوزی ، محصولات خاتم، نمدمالی ، نگارگری و مینیاتور و فرآورده های چوبی.
مصلی طرق
مصلی تاریخی طرق در جنوب شرقی مشهد در میان روستائی به همین نام واقع شده است.
این بنا مشتمل بر ایوان مرتفع، ایوانچه هایی بر طرفین ، محراب و اتاق های گوشوار است.
تزیینات بنا منحصر به کتیبه خط ثلث ، قاب ها و کاربندهای گچی بر سقف ایوان می باشد . این بنا در سال 837 هـ . ق بنیان گردیده است.
این بوستان کوچک در یکی از خیابان های قدیمی مشهد موسوم به ارگ قرار دارد . گویا در گذشته ارگ شهر در این مکان بوده و آب قنات رکن آباد نیز از میان همین باغ عبور می کرده است.
این بوستان در سال 1345 توسط مرحوم حاج حسین ملک به شهرداری مشهد واگذار گردید.
باغ خونی
در اوایل دوران قاجار ، در بخش جنوبی خارج از حصارهای شهر مشهد نمادی از باغ ایرانی با وسعت 5/6 هکتار ساخته شد که به باغ خونی یا به واسطه چشمه ای در آن به باغ چشمه موسوم گردیده است.
این باغ دارای سه عمارت مستقل بوده که بخشی از آن تخریب شده است.
بنا به روایات تاریخی در سال 1330 ش / 1912 میلادی از این مکان، توسط ارتش روسیه تزاری مسجد جامع گوهرشاد به توپ بسته شد.
این بنا امروزه در ضلع شمال شرقی میدان بسیج و در محدوده خیابان صفوی واقع شده است.
سد طرق
این سد در 14 کیلومتری جنوب شرقی مشهد بر روی رودخانه طرق و در نزدیکی بند قدیمی طرق قرار دارد. سد طرق از نوع بتونی دو قوسی متقارن است.
بند گلستان
از جمله آثار تاریخی مشهد ، سدی قدیمی معروف به بند گلستان است که در 12 کیلومتری غرب مشهد و در حدود 4 کیلومتری طرقبه واقع شده است.
این بند از آثار دوران تیموری می باشد.
پارک ملت
این مکان در غرب شهر واقع شده و بزرگترین پارک در محدوده شهرستان مشهد می باشد . مساحت آن 72 هکتار بوده و در سال 1345 شمسی احداث گردیده است.
این پارک دارای امکانات بهداشتی ، مسجد ، شهربازی ، میادین ورزشی ، مجتمع فرهنگی – هنری امام رضا (ع) ، کتابخانه و استخر شنا می باشد.
مدرسه عباسقلی خان
این مدرسه در ابتدای خیابان نواب صفوی قرار گرفته و از نوع مدارس چهار ایوانی می باشد . این بنا از دو طبقه مشتمل بر 104 حجره ساخته شده و در جلو هر حجره غرفه ای مشرف بر صحن بزرگ مدرسه ایجاد شده است.
این بنا در سال 1077 هجری به همت (عباسقلی خان بیگلربیگی) ساخته شده و تزئینات آن شامل کاشی ، مقرنس و کتیبه ی سر در ورودی می باشد.
راه کهنه فاضل
تمامی راههایی که از جنوب شرقی و شرق در مسیر راه زیارتی مشهد قرار داشته اند در محلی به نام طرق به هم می پیوستند . این راه به صورت گذرگاهی با عرض متغیر بین 2 تا 6 متر بوده که با شیب هایی تند و پلکانی کم ارتفاع و عریض امکان تردد وسایلی نظیر کجاوه ، پالکی ، عماری و ... را فراهم می آورده است.
راه کهنه فاضل در جوار روستای ده غیبی قرار گرفته و مربوط به قرون اولیه اسلامی می باشد.
خانه ملک
این بنا در خیابان امام خمینی مشهد واقع شده و یکی از نمونه خانه های زیبا ، برجای مانده از دوران انتقال معماری در اواخر عصر قاجاریه محسوب می شود . بنای مزبور در گذشته بسیار وسیع تر بوده اما اکنون تنها بخش بیرونی آن مشتمل بر دو طبقه است.
طبقه بالای دارای سقف مشبک و منبت کاری شده چوبی و شومینه گچبری زیبایی می باشد. خانه ملک متعلق به یکی از تجار مشهور مشهدی به نام حاج حسین ملک بوده و امروزه مرکز آموزش هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی است.
آستان مقدس امام زاده یحیی (ع)
این بقعه متبرکه در کیلومتر 55 جاده مشهد – سرخس بر فراز تپه ای قرار گرفته و فاصله آن با میامی یک کیلومتر است. وی از فرزندان و نوادگان امام زین العابدین (ع) می باشد که در سال 125 هـ . ق به شهادت رسیده است.
میل اخنگان
این بنای آجری در 22 کیلومتری شمال مشهد و در روستایی به همین نام واقع شده است . طرح معماری میل اخنگان، برج مقبره ای هشت ضلعی است که به دوره تیموری و قرن نهم هجری منتسب می باشد . گنبد مخروطی شکل و آجرکاریهای این میل تاریخی بسیار هنرمندانه است.
به اعتقاد برخی از صاحب نظران و پژوهشگران این بنا مقبره یک بانو از منتسبین به حکمرانان تیموری است
|
